मानव विकासावरील शाश्वत विकास ध्येय धोरणाचा परिणाम : एक आर्थिक अध्ययन

Abstract

संयुक्त राष्ट्रसंघाने २०१५ मध्ये स्वीकारलेल्या शाश्वत विकास ध्येयांचा (Sustainable Development Goals - SDGs) मुख्य उद्देश २०३० पर्यंत सर्वसमावेशक, न्याय्य आणि शाश्वत विकास साध्य करणे हा आहे. मानव विकास ही संकल्पना व्यक्तीचे आरोग्य, शिक्षण, उत्पन्न, सामाजिक सुरक्षा आणि सन्माननीय जीवनमान यांवर आधारित आहे. त्यामुळे SDGs आणि मानव विकास यांचा परस्परसंबंध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. प्रस्तुत संशोधनात SDGs धोरणांचा मानव विकासावर होणारा आर्थिक परिणाम विश्लेषित करण्यात आला आहे. संशोधनासाठी संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP), संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN), जागतिक बँक (World Bank), NITI Aayog आणि विविध संशोधन नियतकालिकांतील द्वितीयक माहितीचा वापर करण्यात आला आहे.

अभ्यासातून असे स्पष्ट होते की SDG-1 (दारिद्र्य निर्मूलन), SDG-3 (उत्तम आरोग्य), SDG-4 (गुणवत्तापूर्ण शिक्षण), SDG-8 (सभ्य रोजगार व आर्थिक वाढ) आणि SDG-10 (असमानता कमी करणे) या ध्येयांचा मानव विकास निर्देशांकावर (HDI) सर्वाधिक सकारात्मक परिणाम होतो. शिक्षण व आरोग्यातील सार्वजनिक गुंतवणूक, रोजगारनिर्मिती, सामाजिक संरक्षण, डिजिटल समावेशन आणि पर्यावरणीय शाश्वतता या घटकांमुळे मानवी भांडवलाची गुणवत्ता सुधारते व दीर्घकालीन आर्थिक विकासाला चालना मिळते. भारताने SDGs च्या अंमलबजावणीमध्ये उल्लेखनीय प्रगती केली असली तरी प्रादेशिक विषमता, हवामान बदल, बेरोजगारी आणि उत्पन्नातील असमानता ही आव्हाने कायम आहेत.